slagveldstudies 14-18
balk
 
"Hie guet Brandenburg alle Weg"
Aris de Bruijn - juni 2002
De Brandenburgse inscripties van de groeve Cinq Piliers
 

Het gebied rondom de Oise en de Aisne kenmerkt zich door de aanwezigheid van een zeer groot aantal ondergrondse steengroeves. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog waren veel groeves al niet meer in bedrijf als winplaats van steen maar waren ze omgevormd tot champignonkwekerijen. Aan deze toepassing is nu, op een enkele uitzondering na, ook een einde gekomen. De soldaten van beide kampen hebben dankbaar gebruik gemaakt van de aanwezigheid van de ondergrondse steengroeves als schuilplaats. Ze boden een veilig onderdak tegen artilleriegranaten, werden ingericht met slaapplaatsen, keukens, eerste hulp posten en telefooncentrales. Toch was het leven er geen pretje. Er hing een ondragelijke stank door gebrek aan ventilatie, de ruimtes waren vochtig, de verlichting schaars. Walmende kaarsen en carbidlampen werden later mondjesmaat vervangen door electrische verlichting maar vaak waren de groeves te uitgestrekt en het vermogen van de electrische installaties te gering om alle uithoeken te bereiken. Sommige groeves zijn zo groot en zo onoverzichtelijk dat het niet ondenkbaar is te verdwalen in zo'n ondergronds labyrint.  

De soldaten lieten in deze onderkomens hun sporen na. De kalksteen was gemakkelijk te bewerken en in een aantal groeves zijn naast praktische routeaanduidingen ook meer persoonlijke sculpturen en inscripties ontstaan. Soms zijn het ware kunstwerkjes. In het navolgende verhaal gaat het over enkele inscripties in één van deze groeves, de groeve van Ville, meer precies het gedeelte Cinq Piliers.

tekening
champignon

Het krijtblok Cinq Piliers gezien door een artiest van I.R.86

Kweek van champignons in de steengroeve van Ville op een foto uit de periode 14-18

De steengroeves bij Ville

We bevinden ons in het stroomgebied van de Oise, even ten zuidwesten van Noyon. De plaats waar dit verhaal zich afspeelt heet Cinq Piliers, maar het is niet de echte naam van de groeve. De grote groeve waar Cinq Piliers deel van uitmaakt heeft meerdere namen. Meestal wordt een groeve vernoemd naar de plaats waar hij is gesitueerd, maar in dit geval gaat het om een schakeling van groeves die zich uitstrekt over meerdere gemeentegrenzen. Zo spreekt men behalve over de groeve van Ville ook over de groeve van Cannectancourt, le Hamel en Chiry-Dreslincourt, al naar gelang de plaats waar men zich bevindt. Aan de noordkant van de groeve, nog net op het grondgebied van de gemeente Ville, is midden in een open afgraving een enkel blok krijtsteen als een monoliet blijven staan. Deze plek wordt aangeduid als Cinq Piliers, naar het aantal pilaren waar het blok op rust.

kaart

Gedurende het grootste deel van de stellingenoorlog is de groeve Duits bezit geweest. Ze hadden delen van de groeve benoemd als Höhle 1 tot en met Höhle 6 die veelal voorzien waren van meerdere in en uitgangen, aangeduid met bijvoorbeeld Höhle 5a Nord. Heden ten dage is nog een mooie inscriptie te zien boven een uitgang genaamd Südausgang Höhle 4. (Op de kaart als H4s)

Südausgang Höle 4

Na de chaotische maanden augustus en september 1914 en aansluitend een periode van reorganisatie met veel troepenwisselingen is de groeve op 19 april 1915 in de sector gekomen van Landwehr Infanterie Regiment 12 dat hem overnam van Reserve Infanterie Regiment 15 en Reserve Jäger Bataillon 10. Alleen de meest westelijke delen van de groeve, de delen Höhle 1 en 2 zijn tijdelijk onder beheer geweest van het naburige Landwehr Infanterie Regiment 53.
Delen van Landwehr Regiment 12 hebben voor langere tijd in de groeve gebivakkeerd, tot aan de terugtrekking naar de Siegfried-Stellung eind februari 1917. De ontruiming ging gepaard met vernielingen en hierbij zijn de in en uitgangen van Höhle 3 opgeblazen.

Na deze strategische terugtocht kwam de groeve ver achter het front op Frans gebied te liggen en verloor hij tijdelijk zijn militaire betekenis. Tot aan 1918 toen zowel Duitsers als Fransen opnieuw van de groeve gebruik maakten en weer nieuwe inscripties en routeaanduidingen aanbrachten.

rustbataillon

Verblijf van Duitse soldaten in de groeve Höhle 4. Het rustbataillon van I.R.412 in juni 1918, na de terugkeer van de Duitsers in de groeve.

cinq piliers

Cinq Piliers omgeven door Duitse soldaten

Cinq Piliers

Verspreid over alle uithoeken van de groeve bevinden zich sculpturen maar we beperken ons nu tot één bepaald gedeelte van de groeve, genaamd Cinq Piliers. Het is een gedeelte in de open lucht bij de noordelijke uitgang van Höhle 4. Cinq Piliers, ofwel "vijf pilaren" is de naam van een restant van een groevedak, een vrijstaande steenmassa, die rust op 5 stenen kolommen. Het lijkt alsof de groeve er omheen lang geleden is ingestort en het blok Cinq Piliers als enige restant is blijven staan, maar waarschijnlijk is dit toch niet het geval. Onderzoek van de grond er omheen heeft uitgewezen dat zich daar geen bruikbare steenlaag bevond. Hoe het ook zij, tijdens de Eerste Wereldoorlog was de situatie nagenoeg dezelfde als wat we vandaag kunnen zien. Staand voor Cinq Piliers bevinden we ons in een stenen kom met rondom oprijzende wanden van andere delen van de groeve.

cinq piliers actueel
cinq piliers met tekst

Een recente foto van Cinq Piliers

Cinq Piliers met de tekst "Wir Deutsche..."

 

Het terrein heeft tegenwoordig een eigenaardige dubbelfunctie. Het is het gebied van een 4x4 club die zich uitleeft in het kapotrijden van het terrein, en het is ook onder toezicht van een plaatselijke vereniging die zich inzet voor behoud van overblijfselen van de Eerste Wereldoorlog. Twee uitersten die elkaar niet erg verdragen zou men zeggen.

De inscripties

Het reeds genoemde Landwehr Infanterie Regiment 12 afkomstig uit Brandenburg is verantwoordelijk voor enkele meterslange teksten die in de rotswand zijn gehouwen. Op het steenblok Cinq Piliers zelf staat hoog boven de grond de tekst :

"Wir Deutsche fürchten Gott sonst nichts auf der Welt"

Wir Deutsche tekst

Een variant op een uitspraak van Bismarck die het in zijn originele versie nog had over "niemand auf der Welt" in plaats van "nichts".

Men blijft zich verbazen over de moeite maar ook het vakmanschap waarmee de tekst is aangebracht. De tekst is goed uitgezet en in regelmatige lettervorm uitgevoerd. Er is een foto bekend waarop de stellage staat afgebeeld die nodig was om het werk te verrichten.

tekstdetail
steiger

Detail van de tekst

Cinq Piliers in de steigers

 
 
Op een andere groevewand, tegenover het Cinq Piliers-blok bevindt zich een tweede tekst, in hetzelfde lettertype en in een vergelijkbare corpsgrootte. Het nu zichtbare deel is slechts een restant, de complete zin is echter bekend van foto's. Er heeft gestaan :

"Hie guet Brandenburg alle Weg"

 

De tekst bevond zich gedeeltelijk boven de ingang van Höhle 4. Dit was één van de belangrijkste ingangen en was de toegang tot een doorgaande noord-zuid route door de hele groeve heen. Vanaf begin april 1916 werd dit deel van de groeve hevig beschoten door Franse artillerie en met vleugelmijnen. Onder andere de hoofdroute door Höhle 4 dreigde in te storten en arbeidscommando's onder leiding van ter zake kundige mijnbouwers probeerden maandenlang instortingen te voorkomen door het aanbrengen van houten steunconstructies. Maar in juli was er geen houden meer aan en er volgden enorme instortingen waarbij naar opgave 20.000 kubieke meter steen omlaag kwam. Waarschijnlijk is bij deze instorting de noordelijke ingang van Höhle 4 ten onder gegaan, en daarmee ook het laatste deel van de tekst.

Hie guet tekst
De tekst boven de ingang van Höhle 4
Höhle 4 met tekst

De ingang van Höhle 4 nog intact en met de komplete tekst erboven. Rechts ervan de Brandenburgse adelaar

Höhle 4 zonder adelaar

De ingang van Höhle 4 maar nog zonder de adelaar. Hoewel de foto afkomstig is van een regiment dat pas in 1918 bij Cing Piliers verbleef, moet dit toch een oudere foto zijn.

Wat betekent nu deze tekst "Hie gut Brandenburg alle Weg" ? Het is er één die vragen oproept en meerdere malen foutief is uitgelegd, onder andere door de al genoemde vereniging. (1)

Taalkundig bekeken is de spreuk afkomstig uit het Mittelhochdeutsch en betekent inhoudelijk:

Hie - in ruimtelijke zin : hier (2)
- in tijd gezien : nu
guet - flink, braaf, degelijk, bekwaam, knap, goed, dapper
alle Weg (alleweg, allewäge) - steeds, altijd, in ieder geval

Als gehele zin vertaald krijgen we dan :
Hier zijn steeds/altijd dappere/flinke/goede Brandenburgers

of in meer overdrachtelijke zin :
Daar waar wij ons bevinden vertegenwoordigen we altijd het goede Brandenburg

De tekst dateert uit de 19e eeuw en wordt toegeschreven aan de laatste Graf von Lindow und Ruppin : Graf Wichmann. Zijn lievelingsspreuk is als grafschrift boven zijn tombe aangebracht.
De spreuk verspreidde zich in de tijd van het Historisme, tot aan de eeuwwisseling en werd in het bijzonder bekend door een gedicht en lied van de dichter Otto Franz Gensichen (1847- 1933)

Zijn lied "Gut Brandenburg hie allerwege" kent twee uitvoeringen. Hier volgt de tweede versie met vier coupletten die voor het eerst verscheen in 1876 :

Gut Brandenburg hie allerwege

Scheltet mir nicht mein märkisches Land,
Will es nicht hören und leiden !
Zeigt's nicht schroff gipfelnde, felsige Wand,
Hat's doch an Wäldern gar reichen Bestand,
Strömen und Seen und Weiden.

Ist auch sein Stammvolk vielleicht nicht ganz echt,
Mischling von Deutschen und Wenden,
Ist's doch ein markiges, stolzes Geschlecht,
Trutzend auf Freiheit, unbeugsam im Recht,
Fleißig mit rastlosen Händen.

Warf ihm Natur auch nicht reich in den Schoß
Fülle der irdischen Gaben,
Ist's doch durch eigene Tatkraft jetzt groß,
Wußte der Schollen dürrsandigem Kloß
Lohnende Frucht zu entgraben.

Einst als des Reiches Sandbüchse verlacht,
Hält in der Marken Gehege
Horstend der Kaiseraar heute die Wacht,
Hier ruht das Scepter, das Siegsschwert der Schlacht,

Drum : Gut Brandenburg hie allerwege !
 

De spreuk verkreeg mede door dit lied een zekere populariteit. Het werd op feestelijke gelegenheden als drinkspreuk gebezigd. Het werd een groet, een leuze of zelfs een soort wachtwoord. Een groet die ook als verkiezingsleus en als grafspreuk toepassing vond. Het is terug te vinden in talloze publicaties in een periode van toenemend nationalisme van 1870 tot de Eerste Wereldoorlog, in romans, toneelstukken en liederen.
In 1900 verschenen "Geschichts- und Kulturbilder" in Berlijn onder de titel "Hie gut Brandenburg allewege". De van 1905 tot 1908 uitgegeven "Blätter für Hiematkunde" hadden op de titelpagina onder de Roten Adler ook het opschrift "Hie gut Brandenburg allewege".

Een ander mooi voorbeeld is het volgende lied van Ewald Müller-Cottbus :

Hie gut Brandenburg allweg! 

(klik hier voor de melodie)

Unter allen deutschen Gauen
Preis ich dich, o Märkerland,
Sind auch Hügel nur zu schauen,
Dehnt auch weit sich dürrer Sand.
Doch mich grüsst mit schlichten Reizen:
Hie gut Brandenburg allweg!
Mag Natur mit Pracht auch geizen:
Hie gut Brandenburg allweg!

Ob du Reichtum an Metallen
Auch nicht birst im Bergesschacht,
Körnerschwer doch Saaten wallen
Auf dem Feld in goldner Pracht.
Zwar statt Feuersaft der Reben
Beut'st du Baumfrucht nur am Steg;
Dennoch möcht' nur hier ich leben:
Hie gut Brandenburg allweg!

Und das Volk, das dir entsprossen,
Ist ein markiges Geschlecht,
Freiheitsliebend, mutdurchflossen,
Zäh, unbeugsam stets im Recht,
Voll Gemüt, voll Gottvertrauen,
Nie zur Müh' und Arbeit träg',
Auf sein Wort darf stets man bauen:
Hie zu Brandenburg allweg!

In Altdeutschlands weiten Marken
Strahlst als Haupt du licht und klar;
Denn zum Horst, zum stolzen, starken,
Wählte dich der Kaiseraar.
Drum, wenn in den Landen allen
Prüfend ich den Reichtum wäg',
Besser will mir kein's gefallen:

Hie gut Brandenburg allweg!

 

Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog was in bepaalde militaire kringen de uitroep "Allewege" ingeburgerd geraakt als begroeting. Op de Ritterakademie Brandenburg en onder het officierskorps van het 1.Garde Regiment zu Fuß was het de dagelijkse manier van groeten. Een strijder vertelt een herinnering aan een bloedige gevechtsdag op 29 augustus 1914 bij Guise :
"Wij gewonde officieren werden in een schoollokaal in le Sourd gebracht, en in het halfdonker klonk telkens weer "Allewege" wanneer een medestrijder werd binnengedragen. Dat was voor mij onvergetelijk !"

Een ander voorbeeld van het gebruik van de spreuk vinden we bij het Brandenburgse Füselier-Regiment Nr.35. Wanneer regimentskommandant Oberstlt. von Jöden in oktober 1915 afscheid neemt van zijn regiment spreekt hij zijn manschappen toe met de woorden :

"Mit aufrichtigem Trennungsschmertz, voller Bewunderung für die hervorragenden Leistungen des ruhmreichen Regiments und den herrlichen, echt altbrandenburgischen Geist desselben rufe ich allen seinen Angehörigen ein herzliches Lebewohl zu ! Auf Wiedersehen ! Weiter durch mit Gott und Hie gut Brandenburg Allewege ".

Cinq Piliers vanuit Höhle 4

Cinq Piliers in de winter, gezien vanuit de ingang van Höhle 4

Roter Adler

adelaar1
adelaar2
De Brandenburgse adelaar weer in volle glorie, opnieuw rood geschilderd

Op dezelfde groevewand is rechts naast de spreuk "Hie guet Brandenburg alle Weg" een grote adelaar gebeeldhouwd. De adelaar is fel rood geschilderd. Het is een Brandenburgse adelaar die volgens het landswapen en zoals blijkt uit de nationaalhymne inderdaad rood gekleurd hoort te zijn. Toch is deze adelaar niet altijd rood geweest. Er zijn (naoorlogse) foto's bekend waarbij de onderste en bovenste helft van de adelaar verschillend van kleur zijn weergegeven. Hij moet later weer in zijn geheel rood zijn overgeschilderd, waarbij getwijfeld werd of rood wel de originele kleur hoorde te zijn. Op de zwart-wit foto's uit de oorlog is de adelaar vol zwart te zien, sterk contrasterend met de niet geschilderde witte krijtachtergrond. Omdat het zwart-wit fotomateriaal in deze periode een zekere roodblindheid bezat en rood daardoor als zwart werd weergegeven mogen we wel aannemen dat de originele kleur ook rood was.
Er zijn in latere jaren veel foto's gemaakt op deze plek want het was ooit een geliefd plekje voor het maken van bruidsreportages.

Wapen Brandenburg
 

Tot slot de nationaalhymne van Brandenburg gecomponeerd door Gustav Büchsenschütz waarin zowel de rode adelaar als de spreuk "Hie guet Brandenburg alle Weg" voorkomen

Sinds de eeuwwisseling was de Duitse jeugdbeweging "Wandervogel" opgekomen. Als wandel- en marslied werd het lied "Märkische Heide, Märkischer Sand" gecomponeerd. Dit lied werd niet meteen gepubliceerd maar werd mondeling verspreid. Het is later wel op schrift gesteld en het Brandenburgse volkslied geworden, en zoals dat hoort bij een volkslied is het ontstaan enigszins in nevelen gehuld.

Märkische Heide, märkischer Sand

(klik hier voor de melodie)

Märkische Heide, märkischer Sand,
sind des Märkers Freude, sind sein Heimatland.
Steige hoch, Du roter Adler, hoch über Sumpf und Sand,
hoch über dunkle Kiefernwälder!
Heil Dir, mein Brandenburger Land!

Uralte Eichen, Dunkler Buchenhain,
Grünende Birken stehen am Wiesenrain.
Steige hoch, du roter Adler, hoch über Sumpf und Sand,
hoch über dunkle Kiefernwälder!
Heil Dir, mein Brandenburger Land!

Blauende Seen, Wiesen und Moor,
Liebliche Täler, Schwankendes Rohr.
Steige hoch, du roter Adler, hoch über Sumpf und Sand,
hoch über dunkle Kiefernwälder!
Heil Dir, mein Brandenburger Land!

Bürger und Bauern vom märk'schen Geschlecht
hielten stets zur Heimat in märk'scher Treue fest.
Steige hoch, du roter Adler, hoch über Sumpf und Sand,
hoch über dunkle Kiefernwälder!
Heil Dir, mein Brandenburger Land!

"Hie Brandenburg allwege" sei unser Losungswort,
dem Heimatland die Treue, in allen Zeiten fort.
Steige hoch, du roter Adler, hoch über Sumpf und Sand,
hoch über dunkle Kiefernwälder!
Heil Dir, mein Brandenburger Land!

In 1933 werd het lied ingepalmd door de Hitlerjugend waarbij de laatste strofe door de Nazi's werd veranderd in :

"Hie Brandenburg allwege" sei unser Losungswort,
dem Hakenkreuz die Treue, getreu bis in den Tod.
Steige hoch, du roter Adler, hoch über Sumpf und Sand,
hoch über dunkle Kiefernwälder!
Heil Dir, mein Brandenburger Land!

 
 

Noten :
(1)
De association Patrimoine de la Grande Guerre heeft enkele jaren geleden een boekje uitgegeven over Cinq Piliers en geeft daarin als uitleg dat de tekst "Hie guet Brandenburg alle Weg" het devies is van Grenadier- Regiment Prinz Karl von Preußen (2. Brandenburgisches) Nr.12. Misschien gebaseerd op het feit dat het een regiment uit Brandenburg is maar hiermee houdt dan ook elke aanwijzing op. Dit regiment is nooit in deze buurt geweest. Het dichtst bij gelegen punt waar ze wel zijn geweest is de groeve van Bucy-le-Long oostelijk van Soissons waar ze overigens een mooi regimentsembleem hebben achtergelaten in een steengroeve. Bovendien heeft dit regiment een devies in het latijn. De tekst heeft zoals we hebben gezien zelfs geen militaire betekenis.
Door de vereniging worden de Duitse Frakturletters fout gelezen en wordt de tekst in het boekje opgeschreven beginnend met "Die" in plaats van "Hie". De tekst wordt dan ook nog foutief vertaald in het Frans als "Le Brandebourg passe partout", en als ""On ne passe Brandenburg pas".
In het boekje staan meer merkwaardige vertaalfouten. Zo wordt het Duitse Feste vertaald als fête, feest dus, zodat we het niet hebben over de Feste Kronprinz maar over het feestje van de Kronprinz. Helaas is de foutieve uitleg over de Brandenburgse tekst een eigen leven gaan leiden en werd het overgenomen door anderen zodat hij na verloop van tijd op meerdere plaatsen is opgedoken. Onder andere op internetsites en in een artikel van de Association de la Grande Guerre.

(2)
De woordontwikkeling van het woord "hie" verloopt van "hiar" (Althochdeutsch) via "hie" (Mittelhochdeutsch) tot "hier" (Neuhochdeutsch). In het zuiden van Duitsland wordt nog steeds het woord "hie" gebruikt voor "hier". Er is nooit een verband aangetoond tussen Zuidduitsland en de Brandenburgse spreuk. Wel zijn er in Brandenburg protesten geweest tegen het gebruik als devies omdat het te Zuidduits zou klinken. Er bestaat ook een Württembergse variant van de spreuk: " Hie gut Württemberg allweg".

 

Literatuur en bronnen :

Mit dem Landwehr-Inf.-Regt.12 im Felde - Erinnerungen an den Krieg 1914/1918 - Hermann Wagenführ - Berlin z.j.
Das Landwehr-Infanterie-Regiment 53 im Weltkrieg 1914-18 - Otto Koch - Essen 1928
Brockhaus' Konversations-Lexikon - Siebenter Band - Leipzig 1908
Hie gut Brandenburg alleweg - eine märkische Geschichte - Oskar Schwebel - Frankfurt/O - z.j.
Jahrbuch für Brandenburgische Landesgeschichte - 34.Band - E. Henning, W. Vogel - Berlin 1983
Steige hoch, du roter Adler - Welthits aus Märkischem Sand - Werner Bader - Berlin 1988
Mittelhochdeutsches Taschenwörterbuch - Matthias Lexer - Leipzig 1986
D'Attiche aux Cinq Piliers - Jean-Yves Bonnard, Didier Guénaff (association Patrimoine de la Grande Guerre) - Noyon 1999

Teksten en melodieën van duitse liederen zijn te vinden op :
http://www.ingeb.org/Lieder/hiegutbr.html
http://www.ingeb.org/Volksong.html

Bijzondere dank gaat uit naar Herr Gentzen van het Brandenburgisches Landeshauptarchiv Potsdam.